ابوریحان بیرونی

ابوریحان محمد بن احمدبیرونی از دانشمندان بزرگ ایران در علوم حکمت و اختر شناسی و ریاضیات و تاریخ وجغرافیا مقام شامخ داشته، در سال 362 هجری قمری در حوالی خوارزم متولد شده و از اینجهت به بیرونی یعنی خارج از خوارزم معروف شده است. هیچ اطلاعی درباره اصل و نسب و دورهکودکی بیرونی در دست نیست.

وی نزد ابونصر منصور علم آموخت. در هفده سالگی از حلقه ایکه نیم درجه به نیم درجه مدرج شده بود، استفاده کرد تا ارتفاع خورشیدی نصف النهاررا در کاث رصد کند و بدین ترتیب عرض جغرافیایی زمینی آن را استنتاج نماید. چهار سالبعد برای اجرای یک رشته از این تشخیصها نقشه هایی کشید و حلقه ای به قطر پانزدهذراع تهیه کرد. در 9 خرداد 376 بیرونی ماه گرفتگی (خسوفی) را درکاث رصد کرد و قبلاًبا ابوالوفا ترتیبی داده شده بودکه او نیز در همان زمان همین رویداد را در بغدادرصد کند. اختلاف زمانی که از این طریق حاصل شد به آنان امکان داد که اختلاف طولجغرافیایی میان دو ایستگاه را حساب کنند. وی همچنین با ابن سینا فیلسوف برجسته وپزشک بخارایی به مکاتبات تندی درباره ماهیت و انتقال گرما و نور پرداخت.

در دربارمأمون خوارزمشاهی قرب و منزلت عظیمی داشته و چند سالی هم در دربار شمس المعالی قابوس بنوشمگیر به سر برد و در حدود سال 404 هجری قمری به خوارزم مراجعت کرد. موقعی کهسلطان محمود غزنوی خوارزم را گرفت در صدد قتل او برآمد و ولی به شفاعت درباریان از کشتنوی درگذشت و او را در سال 408 هجری با خود به غزنه برد. در سفر محمود به هندوستان،ابوریحان همراه او بود و در آنجا با حکما و علماء هند معاشرت کرد و زبان سانسکریترا آموخت و مواد لازمه برای تألیف کتاب خود موسوم به ماللهند را جمع آوری کرد.
بیرونی به نقاط مختلف هندوستان سفر کرد و در آنها اقامت گزید و عرض جغرافیاییحدود یازده شهر هند را تعیین نمود. خود بیرونی می نویسد که در زمانی که در قلعهنندنهبه سر می برد، از کوهی در مجاورت آن به منظور تخمین زدن قطر زمیناستفاده کرد. نیز روشن است که او زمان زیادی را در غزنه گذرانده است. تعداد زیادرصدهای ثبت شده ای که به توسط او در آنجا صورت گرفته است با رشته ای از گذرهایخورشید به نصف النهار شامل انقلاب تابستانی سال 398 آغاز می شود و ماه گرفتگی روز  30 شهریور همان سال را نیز در بر دارد. او به رصد اعتدالین و انقلابین در غزنهادامه داد که آخرین آنها انقلاب زمستانی سال 400 بود.

بیرونی تألیفات بسیار در نجومو هیئت و منطق و حکمت دارد، از جمله تألیفات او قانون مسعودی است، در باب نجوم و جغرافیا، که به نام سلطان مسعود غزنوی نوشته است. دیگر کتاب وی، آثار الباقیه عن القرون الخالیه درتاریخ و آداب و عادات ملل و پاره ای مسائل ریاضی و نجومی که در حدود سال 390 هجریبنام شمس المعالی قابوس بن وشمگیر تألیف کرده است. این کتاب را مستشرق معروف آلمانیزاخائو در سال 1878 میلادی در لیپزیک ترجمه و چاپ کرده و مقدمه ای بر آن نوشته است.دیگر کتاب او «ماللهند من مقوله فی العقل او مرذوله» درباره علوم و عقاید و آدابهندی هاست که آن را هم پروفسور زاخائو ترجمه کرده و در لندن چاپ شده است. از دیگر آثار او«التفهیم فی اوائل صناعه التنجیم» در علم هیئت و نجوم و هندسه است.

بیرونی هنگامی کهشصت و سه ساله بود کتابنامه ای از آثار محمد بن زکریای رازی پزشک تهیه نمود وفهرستی از آثار خود را ضمیمه آن کرد. این فهرست به 13 عنوان سر می زند که بعضی ازآنها برحسب موضوع و گه گاه با اشاره کوتاهی به فهرست مندرجات آنها تنظیم شده اند. این فهرست ناقص است زیرا بیرونی دست کم چهارده سال پس از تنظیم آن زنده بود و تالحظه مرگ نیز کار می کرد. به علاوه هفت اثر دیگر او موجود است و از تعداد فراواندیگری هم نام برده شده است. تقریباً چهار پنجم آثار او از بین رفته اند، بی آن کهامیدی به بازیافت آنها باشد. از آنچه برجای مانده در حدود نیمی به چاپ رسیده است.

علایق بیرونی بسیار گسترده و ژرف بود و او تقریباً در همه شعبه های علومی که درزمان وی شناخته شده بودند سخت کار می کرد. وی از فلسفه و رشته های نظری نیز بیاطلاع نبود اما گرایش او به شدت بسوی مطالعه پدیده های قابل مشاهده در طبیعت و درانسان معطوف بود. در داخل خود علوم نیز بیشتر جذب آن رشته هایی می شد که در آن زمانبه تحلیل ریاضی در آمدند. در کانی شناسی، داروشناسی و زبان شناسی یعنی رشته هایی کهدر آنها اعداد نقش چندانی نداشتند نیز کارهایی جدی انجام داد اما در حدود نیمی ازکل محصول کار او در اخترشناسی، اختربینی و رشته های مربوط به آنها بود که علومدقیقه به تمام معنی آن روزگاران به شمار می رفتند. ریاضیات به سهم خود در مرتبهبعدی جای می گرفت اما آن هم همواره ریاضیات کاربسته بود. از آثار دیگر بیرونی کههنوز هم در دسترس هستند می توان اینها را نام برد: اسطرلاب، سدس، تحدید، چگالیها،سایه ها، وترها، پاتنجلی، قره الزیجات، قانون، ممرها، الجماهر و صیدنه.

بیرونیدرباره حرکت وضعی زمین و قوه جاذبه آن دلایل علمی آورده است. می گویند وقتی کتابقانون مسعودی را تصنیف کرد، سلطان پیلواری سیم برای او جایزه فرستاد. ابوریحان آنمال را پس فرستاد و گفت : من از آن بی نیازم زیرا عمری به قناعت گذرانیده ام و ترکآن سزاوار نیست. نظریه پردازی، نقش کوچکی در تفکر او ایفا می کرد. وی بر بهترین نظریههای علمی زمان خود تسلط کامل داشت اما دارای ابتکار و اصالت زیادی نبود و نظریه هایتازه ای از خود نساخت. ابوریحان بیرونی در سال 440 هجری در سن 78 سالگی در غزنهبدرود حیات گفت.

/ 1 نظر / 13 بازدید
مهران

سلام من مدیر سایت دانلود مستقیم فیلم با زیرنویس فارسی هستم. لطفاَ به من سر بزن و نظرتو راجع به تبادل لینک بگو من روزی حداقل 10 تا فیلم جدید معرفی می کنم و در عرض 20 روز گذشته تعداد بازدید کننده هام هر روز 4000 نفر هست. اگر خودتم اهل دانلود فيلم هستي اين سايت بهترين سايت در اين زمينه هست. فقط هنوز همه نميشناسنش